1ο Γυμνάσιο Άρτας

Μια αναδρομή στην ιστορία του 1ου Γυμνασίου Άρτας

Του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη

 

Στην πόλη της Άρτας, από τα μέσα του 17ου αιώνα λειτούργησε η Σχολή Μανωλάκη. Η Σχολή, η ίδρυση της οποίας έγινε έπειτα από προτροπή του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Νεκταρίου, στεγάστηκε στον περίβολο του ναού του Αγίου Βασιλείου, στο κέντρο της πόλης. Μετά τη διάλυση της Σχολής Μανωλάκη, η οποία λειτούργησε επί ενάμιση αιώνα χωρίς διακοπή, ιδρύθηκε η Ελληνική Σχολή, που το 1845 μεταστεγάστηκε στον Άγιο Μηνά. Το 1836, ευαισθητοποιημένοι σε ζητήματα παιδείας Αρτινοί έχτισαν το Αλληλοδιδακτικό Σχολείο. Το Παρθεναγωγείο για τη μόρφωση των κοριτσιών ιδρύθηκε με έξοδα της Ιεράς Μονής της Κάτω Παναγιάς. Στο Παρθεναγωγείο, που βρισκόταν στη συνοικία του Αγίου Κων/νου, στο σπίτι του Παναγιώτη Κομπότη, φοιτούσαν κάθε χρόνο γύρω στα 150 κορίτσια.

Επιπλέον πρέπει να αναφερθεί ότι στην Άρτα υπήρχαν δύο οθωμανικές και μία εβραϊκή σχολή. Τα έξοδα λειτουργίας των σχολείων και οι μισθοί των δασκάλων πληρώνονταν από τα μοναστήρια της περιοχής αλλά και από τον Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο Κων/πολης.

 

ΤΟ 1Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΤΑΣ

Έπειτα από την απελευθέρωση της Άρτας, το 1881, με νομοθετική ρύθμιση την επόμενη χρονιά, το 1882, ιδρύθηκε το Γυμνάσιο της Άρτας. Η λειτουργία του Γυμνασίου ξεκίνησε από το σχολικό έτος 1882-83 με 2 τάξεις. Την επόμενη χρονιά, 1883-84, προστέθηκε και Τρίτη τάξη, οπότε το Γυμνάσιο λειτούργησε ως τριτάξιο.

Το 1929 το τετρατάξιο Γυμνάσιο και τα δύο ελληνικά σχολεία της Άρτας συγχωνεύτηκαν σε ένα εξατάξιο σχολείο. Στη συνέχεια αυτό μετατράπηκε σε Σχολή Μέσης Εκπαίδευσης, με κλασικό και πρακτικό τμήμα από την 1η Γυμνασίου. Από το σχολικό έτος 1936-37 λειτουργεί ως μεικτό (αρρένων- θηλέων). Το τμήμα αρρένων το πρωί, το τμήμα θηλέων το απόγευμα. Το 1ο Γυμνάσιο Άρτας στεγάστηκε σε διάφορα ιδιωτικά κτίρια, όπως του Γαρουφαλιά, πρώην Μπόρου, όπου στεγαζόταν το αγγλικό προξενείο και Κατόπιν στο οίκημα Κεχαγιά, κοντά στο κάστρο. Από το 1933 βρίσκεται εκεί όπου στεγάζεται σήμερα. Πρώτος γυμνασιάρχης του 1ου Γυμνασίου Άρτας ήταν ο φιλόλογος Σπυρίδων Καλέλης. Υπηρέτησε ως γυμνασιάρχης επί 17 συναπτά έτη.

Κατά το διάστημα 1889-1922 αποφοίτησαν με άριστα οι μαθητές Χρήστος Λαμπράκης, μετέπειτα ιδρυτής της έδρας των νεοελληνικών σπουδών της Γενεύης, ο Ελευθέριος Κοτσαρίδας (αργότερα διακεκριμένος δημοσιογράφος) και ο Χρήστος Καρατζένης, ο οποίος έγινε στρατηγός. Είναι αλήθεια ότι το 1ο Γυμνάσιο Άρτας έβγαλε πολλούς άξιους αποφοίτους, που διακρίθηκαν στην πόλη αλλά και στην υπόλοιπη Ελλάδα.

 

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ

Τα περισσότερα αρχεία που έχουν σχέση με το πρώτο Γυμνάσιο, υπάρχουν σήμερα στο Γενικά Αρχεία του κράτους στην Άρτα. Τα συγκεκριμένα αρχεία διασώθηκαν κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής σε αντίθεση με τα αρχεία των υπόλοιπων χωριών του νομού που κάηκαν.

Στις 12 Ιανουαρίου 1830 συνεδρίασε η σχολική επιτροπή, που μεταξύ τω ν άλλων καθόρισε αυστηρά μέτρα για τους μαθητές. Διαβάστε με την καθαρεύουσα της εποχής τα παράλογα -για τη σημερινή εποχή- παιδονομικά μέτρα, όπως τα ονόμαζαν: 1. Απαγορεύεται εις τους μαθητάς να φοιτώσιν (συχνάζουν) εις καφενεία, καπηλεία, χοροδιδασκαλεία, κινηματογράφους. Κατ’ εξαίρεσιν επιτρέπεται η φοίτησις εις ζαχαροπλαστεία, επί της κεντρικής οδού, εφ’ όσον συνοδεύονται υπό των γονέων των ή κηδεμόνων των, ωσαύτως επιτρέπεται η μετάβασις εις τοιαύτα ζαχαροπλαστεία μόνον προς αγοράν γλυκίσματος. 2. Απαγορεύεται εις τους μαθητάς την συναναστροφήν μετά εξωσχολικών ξένων προς αυτούς. 3. Απαγορεύεται εις τους μαθητάς αυστηρώς το κάπνισμα. 4. Απαγορεύει την χρήσιν ποδηλάτου εντός της πόλεως. 5. Υποχρεοί τους μαθητάς να αποχωρήσουν εκ της αγοράς από της εβδόμης μετά μεσημβρίας (όχι σαν σήμερα που πρώτα πάνε οι γονείς σπίτι και μετά οι μαθητές μεσονύχτιες ώρες). 6. Υποχρεοί τους μαθητάς να κείρωσιν (να κουρεύον) την κόμην των εν χρω (με την ψιλή) και επιβάλλει το μαθητικόν πηλίκιον.

Σ.Σ: την τήρηση των ανωτέρω διατάξεων θα παρακολουθώσι πάντες οι καθηγηταί ιδία οι εφημερεύοντες αποχωρούντες μίαν ώραν τουλάχιστον των μαθητών.

 

ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΑΝΤΙΣΤΕΚΟΝΤΑΙ…

Είναι αλήθεια ότι ο εσωτερικός κανονισμός ήταν πολύ σκληρός. Με την παραμικρή απόκλιση υπήρχε και ανάλογη τιμωρία. Οι μαθητές ένιωθαν σαν να ήταν κλεισμένοι στα μικρά τείχη της Άρτας. Από αφηγήσεις για τις δεκαετίες του 1920-30-40 συμπεραίνουμε ότι οι μαθητές συχνά καταστρατηγούσαν τους αυστηρούς κανόνες, θέλοντας να γευτούν τις πιο απλέ απολαύσεις, όπως να καθίσουν σε κάποιο καφενείο, να καπνίσουν αλλά και να ερωτευτούν. Ο Τάκης Βαφιάς περιγράφει γλαφυρά εικόνες των νέων εκείνης της εποχής: “…τη δεκαετία του 1920 οι νέοι πήγαιναν κρυφά στο καφενείο του Δωρόθεου, που ήταν στις όχθες του ποταμού Αράχθου, όπου κάπνιζαν τσιγάρα και έπαιζαν χαρτιά. Τα πράγματα ήταν πολύ πιο δύσκολα για τις μαθήτριες. Φορούσαν πάντα ποδιές και δεν μπορούσαν να κυκλοφορήσουν μόνες τους στο κέντρο της πόλης. Γι’ αυτό περνούσαν στα κρυφά γύρω από τους περιφερειακούς δρόμους κατά το σούρουπο, για να μην μπορούν να τις αναγνωρίσουν.»

Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΜΕΤΑΞΑ

Σε μία άλλη μαρτυρία της εποχής διαβάζουμε: «Το 1939 στην εποχή του δικτάτορα Μεταξά μας υποχρέωναν να ενταχθούμε στην ΕΟΝ (Εθνική Οργάνωση Νέων), τη Νεολαία του καθεστώτος. Εγώ το απέφευγα, μου φαινόταν γελοίο να ντυθώ με την μπλε στολή της ΕΟΝ, με τους άσπρους γιακάδες. Αλλά ο γυμνασιάρχης μασκαρεμένος με τη στολή του φαλαγγάρχη της ΕΟΝ, μας υποχρέωνε να ενταχθούμε διότι είχε αυτές τις εντολές. Μέχρι και ο μεταξικός νομάρχης παρατηρούσε πώς αντιδρούσαμε στις συστάσεις του γυμνασιάρχη στο προαύλιο του σχολείου. Μας παρακολουθούσε απ’ την πλατεία ψηλά, μπροστά στην Παρηγορήτισσα, και έστελνε τον κλητήρα του για να μας αναφέρει στο γυμνασιάρχη. Ακούγαμε συνέχει για τον «πατέρα» τον Μεταξά, μας μάθαινε υποχρεωτικά και τραγούδια, όπως τον Ύμνο της 4ης Αυγούστου σε στίχους του Τίμου Μωραιτίνη. Η Κατοχή που ακολούθησε με βρήκε στην Άρτα. Ήταν η ανατροπή των πάντων, η οποία και διέκοψε τις σπουδές στο Γυμνάσιο. Την επόμενη χρονιά 41-42 ξανάρχισαν τα μαθήματα, αλλά με επιταγμένα από τους Γερμανούς τα κτίρια των καλών σχολείων, των πετρόκτιστων, φτιαγμένων επί Βενιζέλου. Έτσι τα μαθήματα γίνονταν στις εκκλησίες, στα μπροστινά στασίδια. Σε μία ωραία εκκλησία μεταβυζαντινή, του Αγίου Βασιλείου, τελείωσα το Γυμνάσιο. Απέναντι ήταν ένα από τα «καλά» σπίτια, τα πορνεία της εποχής. Με τη ματρόνα του στο μπαλκόνι. Στα διαλείμματα πολλά τα πειράγματα από τους τελειόφοιτους και οι αποστροφές εκείνης σε μας που ως «άβγαλτα σχολιαρούδια» διασκεδάζαμε με την όλη διαδικασία (Γιώργος Δουατζής: «Γιάννης Δάλλας, να βγω από μένα» Εκδόσεις Καπόν»)

ΟΜΩΣ ΤΙ ΓΙΝΟΤΑΝ ΜΕ ΤΙΣ ΜΑΘΗΤΡΙΕΣ;

Η κυρία Αλίκη Καραβασίλη- Κουτσούμπα μας κατατοπίζει χαρακτηριστικά: «Στο 8τάξιο Γυμνάσιο Θηλέων Άρτας μπήκα το 1941, μετά από εισαγωγικές εξετάσεις. Συστεγαζόταν με Γυμνάσιο Αρρένων. Μία βδομάδα πηγαίναμε πρωί τα κορίτσια και μία τα αγόρια εναλλάξ. Οι μαθήτριες δεν ήταν μόνο από την Άρτα αλλά και απ΄το Πέτα, Κωστακιούς, Κομπότι ακόμη και απ΄ την Αμφιλοχία. Οι καθηγητές μας ‘ήταν πολύ αυστηροί αλλά οι περισσότεροι ήταν δίκαιοι και λογικοί. Τους σεβόμασταν. Θυμάμαι με πολύ σεβασμό τη Μαρίκα Οικονόμου- Αλεξίου, τον Γυμνασιάρχη Στέφανο Παππά, τον φιλόλογο Χρηστίδη, τον μαθηματικό Κώστα Παπαϊωάννου, τους φυσικούς Τσόλκα και Σουλτάνη, το γυμναστή Ν. Χαλκιά και τον Γ. Σιδηρόπουλο, καθηγητή των Γαλλικών. Θυμάμαι ότι ερχόταν και επιθεωρητής, ο οποίος καθόταν στην έδρα και παρακολουθούσε το μάθημα. Στα Μαθηματικά όσες δυσκολεύονταν και είχαν την οικονομική άνεση, πήγαιναν φροντιστήριο, στον Αιμίλιος Ψαθάς. Με τ΄αγόρια του Αρρένων δεν είχαμε πολλά πολλά αλλά συχνά βρίσκαμε κάτω απ’ τα θρανία ραβασάκια που μας ζητούσαν ραντεβού ή μας έγραφαν τ’ όνομά τους… Οπότε ξέραμε με ποιον καθόμαστε στο ίδιο θρανίο. Φορούσαμε μαύρη ποδιά με άσπρο γιακαδάκι και τα μαλλιά κοτσιδάκια. Στη γυμναστική φορούσαμε μαύρες κιλότες μέχρι το γόνατο. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής- δεν θυμάμαι ακριβώς πότε- το σχολείο σταμάτησε τη λειτουργία του για 2-3 μήνες περίπου. Δεν χάσμα χρονιά. Τα πρωινά μας έδιναν γάλα ζαχαρούχο με κακάο. Το έβραζαν οι μαγείρισσες σε ένα καζάνι και μας το μοίραζαν στα κυπελάκια μας. Πηγαίναμε ημερήσιες εκδρομές με τα πόδια μέχρι Γραμμενίτσα, Μαράτι (Ιμαρέτ), Θεοτοκιό, Κάτω Παναγιά.

 

Η ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1960 ΚΑΙ Η ΑΥΣΤΗΡΗ ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ

Τη δεκαετία του 60 τα πράγματα ήταν δύσκολα για όλους. Τα σημάδια του πολέμου και όσα ακολούθησαν με τον Εμφύλιο ήταν ακόμα νωπά και στα σχολεία όλης της χώρας κυριαρχούσε μια υπέρμετρη αυστηρότητα. Υπήρχαν περιορισμοί στην ενδυμασία μαθητών και μαθητριών (πηλίκια, ποδιές), στην ώρα κυκλοφορίας (που απαγορευόταν μετά τις 8 το βράδυ) και οι ποινές που επιβάλλονταν στους μαθητές για τα όποια παραπτώματά τους ήταν κάτι παραπάνω από αυστηρές. Ίσως και εξοντωτικές, γιατί όλοι πίστευαν πως «το ξύλο βγήκε απ’ τον παράδεισο». Μέσα σ’ αυτό το κλίμα λοιπόν, με δικαιολογία τον σωφρονισμό, οι αποβολές πήγαιναν σύννεφο. Επιπλέον μάλιστα επιτρεπόταν και η χειροδικία. Αποβολή για ασήμαντα πράγματα όπως: γιατί μιλούσε κανείς στην τάξη, γιατί αντιμιλούσε στους καθηγητές, γιατί κυκλοφορούσε «ασκεπής», γιατί πήγαινε στον κινηματογράφο, γιατί κάπνιζε (15θημερη) και άλλα.

Πέρα απ’ τον εσωτερικό κανονισμό το γυμνάσιο είχε κι ένα βιβλίο που το έτρεμαν οι μαθητές, το ποινολόγιο. Όποιος έπαιρνε κακή διαγωγή στιγματιζόταν και ήταν δύσκολο να συνεχίσει τις σπουδές στο δημόσιο. Διαβάστε χαρακτηριστικά την τιμωρία που επιβλήθηκε στον Ναπολέοντα Ζέρβα: « Εν Αρτη τη 14η Μαίου 1909 ο σύλλογος των καθηγητών συνελθών εις συνεδρία, ίνα αποφασίση περί της τιμωρίας του μαθητού της τρίτης τάξεως Ναπολεόντος Ζέρβα αυθαδώς προσαχθέντος προς τον κύριον Γυμνασιάρχην και αποφάσισεν να αποβάλη αυτόν ένα μήνα.» (Ο Ναπολέων Ζέρβας, 1891-1957, ήταν μαθητής του 1ου Γυμνασίου και αργότερα εξελιχθηκε σε στρατιωτικό και πολιτικό ηγέτη. Ήταν ο ιδρυτής και αρχηγός του ΕΔΕΣ (Εθνικού Δημοκρατικού Ελληνικού Συνδέσμου).

Ένας άλλος μαθητής, όπως διαβάζουμε στο βιβλίο πρακτικών 1922-1926, αποβλήθηκε με την ποινή της πενθημέρου, διότι «κατά τη διδασκαλία του μαθήματος ησέβησε προσποιούμενος ότι καταλαμβάνεται υπό βηχός ή πταρμού».

Ένας άλλος μαθητής γιατί «εισήρχετο εις το σχολείο με τας χείρας εις τας τσέπας ως αγοραίος τύπος».

Ένας άλλος έφαγε 3 μέρες διότι «συνελήφθη εν εστιατορίω καπήλων».

Και ο πιο ωραίος μόνο 2 μέρες γιατί επανειλημμένως κληθείς εις τα Αγγλικά δεν εγνώριζε, διαταχθείς δε να φέρη τον κηδεμόνα του απήντησε: βάλτε μονάδα, ο πατέρας μου δεν μπορεί να έρθει».

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Άλλες εποχές, άλλα ήθη, που σήμερα μας φαίνονται τόσο απαρχαιωμένα. Το σίγουρο είναι όμως ότι η ιστορική αναδρομή του 1ου Γυμνασίου Άρτας μας ξαναφέρνει μνήμες, εικόνες, θύμησες απ’ τη μαθητική ζωή του προηγούμενου αιώνα, σε περιόδους δύσκολες αλλά ηρωικές. Το 1ο Γυμνάσιο Άρτας είναι αδιαμφισβήτητα κομμάτι της ιστορίας του τόπου μας. Εκεί όλοι οι Αρτινοί που πέρασαν από αυτό βίωσαν καθημερινά χαρές, στενοχώριες, έρωτες, αγωνίες, έκαναν φιλίες, αναμνήσεις που έμειναν για πάντα χαραγμένες στη μνήμη τους ανεξίτηλα.